ปัญญาที่เบ่งบานจากผืนดินแพรกหนามแดง

การเปลี่ยนผ่านจากนักร้องเรียนสู่นักวิจัยชุมชน

จุดเปลี่ยนสำคัญในชีวิตของคุณพ่อปัญญาคือการได้พบกับโอกาสในการทำวิจัยของ สกว. (ปัจจุบันคือ สกสว.) ในปี 2542 ถึงแม้จะไม่มีพื้นฐานด้านการวิจัย แต่คุณพ่อปัญญากลับมองเห็นโอกาสในการแก้ไขปัญหาที่ทุกคนคิดว่าเป็นไปไม่ได้ "ผมเขียนวิจัยเรื่องน้ำเสียประตูระบายน้ำ กับวิจัยน้ำเสียโรงงาน พัฒนาโครงการเกือบ 2 ปี อาจารย์ก็ไม่อ่าน อาจารย์บอกว่างานวิจัยต้องไม่มีโจทย์ ไม่มีจำเลย" คุณพ่อปัญญาเล่าถึงจุดเริ่มต้นของการเดินทาง ด้วยงบประมาณวิจัยเพียง 3.9 หมื่นบาท ในระยะเวลา 1 ปีครึ่ง คุณพ่อปัญญาต้องเผชิญกับการดูถูกและความไม่เชื่อมั่นจากทั้งชาวบ้านและหน่วยงานราชการ "กี่ผู้ว่าฯ กี่นายอำเภอแล้ว ยังแก้ไม่ได้ เราเป็นใคร ความรู้ ป.4 จะมาแก้ปัญหาได้อย่างไร" เป็นคำถามที่สะท้อนความท้าทายที่เขาต้องเผชิญแทนที่จะดึงดันทำตามแนวทางเดิม คุณพ่อปัญญาเลือกที่จะเรียนรู้และปรับเปลี่ยนวิธีการทำงาน โดยเริ่มจากการถอดบทเรียนในแต่ละเวทีว่า "วันนี้ทำงานสำเร็จเพราะอะไร ไม่สำเร็จเพราะอะไร ที่คนพูดแบบนี้เพราะอะไร" บทเรียนสำคัญที่เขาได้รับคือการเปลี่ยนจากการพูดเรื่องงานวิจัยหรือการแก้ไขปัญหาน้ำโดยตรง มาเป็นการพูดคุยเรื่องประวัติศาสตร์ชุมชนกับผู้สูงอายุก่อน "เราเข้าไปเหมือนลูกหลาน ถามว่าเมื่อก่อนเป็นอย่างไร ผมมาไม่ทัน อ่อนน้อมถ่อมตน เขาก็เหมือนญาติผู้ใหญ่ของเรา เขาเลยไปบอกลูกหลานว่าให้เข้ามาฟัง "ถ้าจะแก้ปัญหาชุมชน ต้องให้ชุมชนเป็นคนแก้ไข โดยค้นหาข้อเท็จจริงเอามาเป็นข้อมูล" โดย "ความรู้อยู่ในตัวคน ในชุมชน สกสว. เป็นเครื่องมือติดอาวุธทางปัญญาให้เราไปสกัดเอาความรู้ในตัวคน ความรู้ในชุมชนออกมา" ที่เชื่อมโยงความรู้วิชาการกับภูมิปัญญาท้องถิ่น "ห้องแอร์กับท้องทุ่งไม่เคยเชื่อมกันเลย แต่งานวิจัยเพื่อท้องถิ่นทำให้ห้องแอร์เชื่อมกับท้องทุ่ง" ใช้การมีส่วนร่วมเพื่อสร้างความเข้าใจ "เริ่มจากกลุ่มเล็กๆ เอาคนน้ำจืดมาคุยกับคนน้ำเค็ม เอาคนน้ำเค็มมาคุยกับคนน้ำจืด จากกลุ่มเล็กๆ ก็กลายเป็นคนกลุ่มใหญ่" มองความแตกต่างคือพลัง "ความคิดต่างสำหรับผมเหมือนดอกไม้หลากสีสัน การมีส่วนร่วมต้องคิดต่าง เพื่อความตกผลึก แต่ต้องมองปัญหาเป็นศัตรู ไม่ใช่มองคนเป็นศัตรู"

ผ่านการจัดเวทีพูดคุยถึง 40 ครั้ง ในที่สุดนวัตกรรมการแก้ปัญหาก็เกิดขึ้นจากการผสมผสานภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวบ้านสองกลุ่ม: ชาวบ้านที่ทำวังกุ้ง แนะนำระบบ "บานสวิง" ที่ใช้ในวังกุ้ง เวลาดันน้ำฝาท่อจะเปิดเอง เวลาดับเครื่องฝาท่อจะปิดเอง ส่วนชาวบ้านที่มีบ้านทรงไทย แนะนำระบบ "บานหับเผย" ที่ใช้กับหน้าต่างบ้านไทยโบราณ จากแนวคิดเหล่านี้ จึงเกิดการพัฒนา "ประตูระบายน้ำแบบบานหับเผย" ที่เปิดปิดตามธรรมชาติของน้ำ สอดคล้องกับระบบนิเวศ โดยน้ำจืดมามันก็เปิด พอน้ำทะเลขึ้นก็ปิด ปัจจุบัน ประตูระบายน้ำแบบบานหับเผยได้รับการติดตั้งแล้วกว่า 21 แห่ง และที่สำคัญคือการเปลี่ยนแปลงในระดับนโยบาย เมื่อกรมชลประทานได้ตั้งกองส่งเสริมการมีส่วนร่วมกับชุมชนขึ้น เพื่อให้เกิดการเข้าใจ เข้าถึง และพัฒนาในวิถีท้องถิ่นอย่างแท้จริง จนเกิดเป็นบทเรียนที่หน่วยงานราชการรวมถึงหน่วยงานเอกชน รวมถึงหน่วยงานจากต่างประเทศ เข้ามาเรียนรู้ศึกษาดูงานอย่างจำนวนมาก จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการดูแลและรับรองด้วยอาหารท้องถิ่น โดยฝีมือของคนในชุมชน ต่างก็ชื่นชมและแนะนำสู่การเปิดร้านอาหาร